क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले — जीवन आणि कार्य
लेखिका : डॉ. सुवर्णा कराड
➡️प्रदेशाध्यक्ष, वंजारी महासंघ – महिला आघाडी, महाराष्ट्र राज्य
➡️सावित्रीबाई जोतीराव फुले (३ जानेवारी १८३१ – १० मार्च १८९७) या भारतीय समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ, कवयित्री आणि भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून इतिहासात अढळ स्थान मिळवून आहेत. त्यांच्या धैर्याने, त्यागाने आणि विचारांनी स्त्रियांना शिक्षणाचा, स्वाभिमानाचा आणि सामाजिक समानतेचा मार्ग खुला केला. १९व्या शतकातील अत्यंत रूढीवादी आणि अन्यायकारक समाजरचनेत त्यांनी स्त्री–पुरुष समानता, सामाजिक समता आणि शिक्षणाचा मूलभूत अधिकार यांचा पाया घातला.
बालपण आणि पारिवारिक जीवन :
सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे एका साध्या माळी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील खंडोजी नेवसे पाटील आणि आई लक्ष्मीबाई होते. त्या तीन भावंडांपैकी एक होत्या. त्या काळातील सामाजिक वातावरण स्त्रियांच्या शिक्षणाच्या पूर्णतः विरोधात होते. स्त्रीचे जीवन घर, स्वयंपाक आणि संसारापुरते मर्यादित मानले जात असे. अशा परिस्थितीत सावित्रीबाईंच्या बालपणात शिक्षणाचा स्पर्श मिळणे हीच मोठी गोष्ट होती.
विवाह आणि शिक्षणाची सुरुवात :
इ.स. १८४० मध्ये त्यांचा विवाह ज्योतिराव गोविंदराव फुले यांच्याशी झाला. ज्योतिराव हे प्रगत विचारांचे, सामाजिक सुधारणेचे ध्येय असलेले थोर समाजसुधारक होते. विवाहानंतर त्यांनी सर्वप्रथम सावित्रीबाईंना घरच्या घरी शिक्षण दिले. पुढे त्यांना पुणे व अहमदनगर येथील शिक्षक प्रशिक्षण केंद्रांमध्ये पाठवले. त्या भारतातील पहिल्या औपचारिक प्रशिक्षण घेतलेल्या महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका ठरल्या.
शिक्षण क्षेत्रातील क्रांतिकारक कार्य :
१८४८ साली पुण्यातील भिडेवाडा येथे ज्योतिराव फुले यांच्या सहकार्याने सावित्रीबाईंनी मुलींसाठी भारतातील पहिली शाळा सुरू केली. या शाळेत गणित, विज्ञान, समाजशास्त्र यांसारखे विषय शिकवले जात. त्या काळात मुलींनी शाळेत जाणे हे समाजासाठी धक्कादायक मानले जात होते. सावित्रीबाई रोज शाळेत जाताना लोकांकडून अपमान, दगडधोंडे, शेणफेक सहन करीत; तरीही त्यांनी शिक्षणकार्य थांबवले नाही. त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन बनवले.
समाजसुधारणा आणि समतेची लढाई :
क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाबरोबरच समाजसुधारणेचे व्यापक कार्य केले. जातिभेद, अस्पृश्यता, बालविवाह, सतीप्रथा आणि स्त्रीदमनाविरुद्ध त्यांनी निर्भीड आवाज उठवला. त्यांनी मनुवादी वर्चस्वशाही विचारसरणीला वैचारिक आणि व्यावहारिक पातळीवर आव्हान दिले. त्यांच्या कार्यातून समाजात समतेची जाणीव रुजली.
स्त्री–उन्नती आणि स्त्री–अधिकार :
सावित्रीबाईंचे कार्य स्त्री-अधिकार चळवळीचा पाया मानले जाते. त्यांनी स्त्रियांना शिक्षण, स्वावलंबन आणि आत्मसन्मानाची दिशा दिली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे मुलींना शिक्षणाची दारे खुली झाली, विधवांना समाजात सन्मानाने जगण्याची आशा मिळाली आणि स्त्रियांना समाजपरिवर्तनात सक्रिय सहभागाची प्रेरणा मिळाली.
सत्यशोधक समाजातील योगदान :
१८७३ साली स्थापन झालेल्या सत्यशोधक समाजामध्ये सावित्रीबाईंनी सक्रिय नेतृत्व केले. या संघटनेचे उद्दिष्ट जातीय भेदभाव, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक अन्याय दूर करणे होते. महिलांना संघटनेत सहभागी करून त्यांनी स्त्रियांच्या सामाजिक जागृतीला गती दिली.
साहित्य आणि काव्यात्मक योगदान :
सावित्रीबाई उत्कृष्ट कवयित्रीही होत्या.
“काव्यफुले” (१८५४) आणि “बावनकशी सुबोधरत्नाकर” (१८९२) हे त्यांचे महत्त्वाचे ग्रंथ समाजजागृतीचे दीपस्तंभ ठरले. त्यांच्या कवितांतून त्यांनी शिक्षण, समानता आणि स्वातंत्र्याचा संदेश समाजात रुजवला.
प्लेग काळातील सेवा आणि बलिदान :
१८९७ मध्ये पुण्यात प्लेगची साथ आली तेव्हा सावित्रीबाईंनी रुग्णांची स्वतः सेवा केली. या सेवेतच त्यांना संसर्ग झाला आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांनी प्राणत्याग केला. समाजासाठी त्यांनी आयुष्य अखेरपर्यंत झोकून दिले.
🌺 जयंतीनिमित्त अभिवादनात्मक समारोप :
आज सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याकडे कृतज्ञतेने पाहताना मन अभिमानाने नतमस्तक होते. स्त्रीच्या जीवनात शिक्षणाचा दिवा लावून अंधार दूर करणाऱ्या या महामानवतेचे ऋण शब्दात मांडता येणार नाही. त्यांनी स्त्रीला केवळ शिकवले नाही, तर तिला स्वतःचे अस्तित्व ओळखायला शिकवले, अन्यायाला प्रश्न विचारायला शिकवले आणि आत्मसन्मानाने उभे राहायला शिकवले.
स्त्रीकल्याणासाठी त्यांनी केलेल्या अथक परिश्रमांना, त्यांच्या साहसाला, त्यागाला आणि दूरदृष्टीला संपूर्ण समाजाकडून नमन. आजच्या प्रगत समाजामागे सावित्रीबाईंच्या विचारांचेच बळ आहे. त्यांच्या कार्यामुळेच आजची स्त्री शिक्षण, नेतृत्व, प्रशासन, विज्ञान, कला, साहित्य, उद्योग अशा सर्व क्षेत्रांत तेजाने उभी आहे.
या जयंतीनिमित्त आम्ही सर्वजण सावित्रीबाई फुले यांच्या पवित्र स्मृतींना अभिवादन करतो, त्यांच्या कार्याबद्दल मनःपूर्वक आभार व्यक्त करतो आणि त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याचा संकल्प करतो.
सावित्रीबाईंचा विचार म्हणजेच भारताचा उज्वल भविष्यकाळ होय.
डॉ सुवर्णा कराड प्रदेशाध्यक्ष वंजारी महासंघ महिला आघाडी महाराष्ट्र राज्य